Δευτέρα, 29 Απριλίου 2013

Comorbidity in chronic illness- Συνοσηρότητα σε χρόνιες ασθένειες.

Παρατηρώντας, κατά την διάρκεια του χρόνου, ασθενείς που βιώνουν μια χρόνια ασθένεια,  επιβεβαιώνω καθημερινά την ύπαρξη κι άλλων συμπτωμάτων και ιατρικών ασθενειών στον ίδιο άνθρωπο. Η έννοια της συνοσηρότητας (comorbidity-1. ) αναφέρεται σε ασθενείς που εκτός από την αρχική ασθένεια, παρουσιάζουν και άλλες ασθένειες, που είναι ουσιαστικά ανεξάρτητες από την αρχική.

'Ετσι, γνωρίζω άτομα με  μαθησιακές νευροαναπτυξιακές δυσκολίες (6) (δυσλεξία, Σύνδρομο Υπερκινητικότητας) που έχουν και διάφορες αλλεργίες ή άσθμα ( geschwind-galaburda (8) Geschwind-Galaburda's Theory)  (7) κι άτομα με Σύνδρομο Υπερκινητικότητας και Ελλειμματικής Προσοχής (ADHD) που έχουν ταυτόχρονα και Σύνδρομο Tourette (4). 

Γνωρίζω ασθενείς με καρκίνο του μαστού, που δεν έχουν το γονίδιο BRCA (συχνά ενδεικτικό του γενετικού, κληρονομικού οικογενούς καρκίνου) αλλά το γονίδιο ΑΤΜ, (5) που προδιαθέτει για λέμφωμα, λευχαιμία και καρκίνο του μαστού και προκαλεί αταξία- τηλεαγγειεκτασία στους φορείς του, και συνεπώς δεν μπορούν να πάρουν την ίδια θεραπεία με τους άλλους ασθενείς, γιατί είναι εξαιρετικά επιρρεπείς στην ακτινοβολία, που τους κάνει ουσιαστικά κακό. 

Γνωρίζω ασθενείς με  αυτοάνοσο διαβήτη Τ1 που πάσχουν επίσης από άλλα αυτοάνοσα νοσήματα, όπως θυρεοειδίτιδα, οστεοαρθρίτιδα, που συνυπάρχουν και πρέπει πάντα να ελέγχονται και να συνεκτιμώνται. Επίσης γνωρίζω διαβητικούς με κατάθλιψη (2) και διαβητικούς με διατροφικές διαταραχές (3.). Ο διαβήτης ακόμα σχετίζεται με συνοσηρότητα που αφορά τις επιπλοκές του (διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια (11), διαβητική νεφροπάθεια (12), γαστροπάρεση (13)) 

Πολύ γνωστή και χωρίς να της έχει δοθεί η απαιτούμενη σημασία είναι η συνοσηρότητα του διαβήτη τύπου 2 (κληρονομικού) με το μεταβολικό σύνδρομο (9)και τα συμπτώματά του (αντίσταση στην ινσουλίνη (10) και καρδιοπάθεια).  Σε ότι αφορά τους καρδιοπαθείς, υπάρχει συχνά συνοσηρότητα με κατάθλιψη, σεξουαλική δυσλειτουργία και αρθρίτιδα. 

Γνωρίζω επίσης άτομα που έζησαν με τη διάγνωση της μανιοκατάθλιψης (κρίσεις μανίας και τάσεις αυτοκτονίας) και αντιμετώπισαν επίσης υποθυρεοειδισμό, παχυσαρκία, νεφροπάθεια και άποιο διαβήτη που προκλήθηκε από την φαρμακευτική τους αγωγή (λίθιο (14)). 

Τέλος γνωρίζω και ανθρώπους που έπασχαν από Πολλαπλή Ενδοκρινική Νεοπλασία (ΜΕΝ 1- ΜΕΝ 2α/2β) και είχαν για χρόνια συμπτώματα από το γαστρεντερολογικό και το ενδοκρινικό σύστημα. Οι άνθρωποι αυτοί υπέφεραν από γενετικό νόσημα που κληρονομείται από έναν μόνο γονέα, στον οποίο λείπει ένα ογκοκατασταλτικό γονίδιο. Γι'αυτό και εμφανίζουν όγκους σε παραθυροειδείς αδένες, πάγκρεας, υπόφυση. θυρεοειδή αδένα και επινεφρίδια. Οι όγκοι αυτοί στους αδένες, αν είναι καλοήθεις υπερλειτουργούν παράγοντας μεγάλες ποσότητες ορμονών, που αρρωσταίνουν σοβαρά των ασθενή, με αποτέλεσμα να πάσχει από καρδιοπάθεια ή και διαβήτη. Αν είναι καρκινικοί, κάνουν επίμονες μεταστάσεις, πολύ γρήγορα, με μεγάλη συχνότητα σε διάφορα όργανα, προκαλώντας  το θάνατο. Δυστυχώς, οικογένειες με ενδοκρινοπάθειες (που μοιάζουν με μεμονωμένα περιστατικά συνδρόμου Marfan, διαβήτη ή θυροειδοπάθειας) πάσχουν από κάποια μορφή του ΜΕΝ συνδρόμου.(15)

Η συνοσηρότητα έχει διάφορες παραμέτρους: κοινωνικές, οικονομικές, οικογενειακές, ψυχολογικές. Άνθρωποι που επιζούν μια ζωή, παλεύοντας με ένα χρόνιο νόσημα, τελικά βρίσκονται να αντιμετωπίζουν και μια δεύτερη ή τρίτη ασθένεια. Το κόστος των ασθενειών και των επιπλοκών είναι πολύ μεγάλο. Η επιβάρυνση της οικογένειας είναι σημαντική, γιατί ενώ πρέπει να αντιμετωπίσει την πρακτική πλευρά της επιβίωσης και των ιατρικών εξόδων,  πρέπει επίσης να αντιμετωπίσει το ψυχικό βάρος της κληρονομικότητας της ασθένειας και την ψυχολογική στήριξη του ασθενούς. Ακόμα υπάρχει και το κοινωνικό στίγμα που περιθωριοποιεί τον ασθενή που αντιμετωπίζει ασθένειες την μια μετά την άλλη και είναι άρρωστος σε όλη του τη ζωή. Δυστυχώς δεν υπάρχει κανένας τρόπος να μειωθούν οι συνέπειες και το βάρος που υπάρχει στις πλάτες αυτών των ανθρώπων, εκτός ίσως από την ενημέρωση και τις πολύ πρόσφατες γενετικές μελέτες και έρευνες. Τίποτα όμως δεν μπορεί να δώσει την υγεία πίσω σε όσους πάσχουν από πολλές ασθένειες. Μόνο η θέληση για ζωή μπορεί να δώσει νόημα στην χαμένη και επιβαρυμένη τους υγεία. Ας ευχηθούμε όλοι η Ανάσταση να σημαίνει όχι μόνο έλλειψη θανάτου αλλά και ελπίδα για ζωή, έγκαιρη διάγνωση και ευκαιρία για ίαση σε όλα τα ιατρικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν! 

Ιστότοποι παραπομπής:

  1.  http://en.wikipedia.org/wiki/Comorbidity
  2. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18954592
  3.  http://tde.sagepub.com/content/38/4/537.abstract
  4. http://www.help4adhd.org/en/treatment/coexisting/WWK5A
  5. http://ghr.nlm.nih.gov/gene/ATM
  6. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20721770
  7. The McManus-Bryden thesis on Geschwind-Galaburda's Theory:   http://www.ucl.ac.uk/medical-education/reprints/1991PsychBull-GeschwindTheory.pdf
  8. http://sweetlife-gr.blogspot.gr/2012/02/geschwind-galaburda.html
  9. http://sweetlife-gr.blogspot.gr/2012/08/blog-post_6.html
  10. http://sweetlife-gr.blogspot.gr/2012/01/blog-post.html
  11. http://en.wikipedia.org/wiki/Diabetic_retinopathy
  12. http://en.wikipedia.org/wiki/Diabetic_nephropathy
  13. http://en.wikipedia.org/wiki/Gastroparesis
  14. http://en.wikipedia.org/wiki/Lithium_(medication)
  15. http://www.amend.org.uk/guide-to-the-disorders/men2b.html

Κυριακή, 7 Απριλίου 2013

Facts about Nutrition in Diabetes Treatment- Διαβήτης και Διατροφή: 10 σημεία που πρέπει να ξέρει κάθε διαβητικός



Πρόσφατα ολοκλήρωσα ένα πρόγραμμα σε MOOC (Massive Open Online Course), ώστε να επικαιροποιήσω όσα γνώριζα για την διατροφή και τον ρόλο που παίζει σε διάφορες ασθένειες. Το πρόγραμμα αφιέρωσε μια εβδομάδα στην ανάλυση όλων των δομικών στοιχείων των τροφών που απαρτίζουν την διατροφή μας (υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, λιπαρά, φυτικές ίνες, φρούτα και λαχανικά) ενώ γινόταν αναφορά και σε αλκοόλ, συμπληρώματα διατροφής , προβιοτικές και πρεβιοτικές τροφές και γλυκαντικές ουσίες. Έπειτα, η καθηγήτρια, διαιτολόγος και εκπαιδεύτρια για το διαβήτη Katie Ferraro από το Πανεπιστήμιο  της Καλιφόρνια μίλησε για διάφορες δίαιτες και την σημασία τους (Μεσογειακή, DASH για πρόληψη καρδιαγγειακού κινδύνου και υπέρταση). Επίσης, έγινε εκτενής επισκόπηση της διατροφής που πρέπει να ακολουθείται σε καρδιαγγειακά νοσήματα, για το διαβήτη, για τις διάφορες μορφές καρκίνου και έγινε αναφορά σχετικά με γαστρεντερικές διαταραχές, σύνδρομα, αλλεργίες και δυσανεξίες που απαιτούν ιδιαίτερη διατροφική αντιμετώπιση και προσοχή για τους ασθενείς, αφιερώνοντας μια εβδομάδα διαλέξεων για το κάθε θέμα. ¨Έτσι, μετά από έξι εβδομάδες, επικεντρώθηκε στην εκπαίδευση διατροφής για διαβητικούς αφιερώνοντας 10 διαλέξεις, όπου κανείς μάθαινε βασικά σημεία που αφορούσαν τον ορισμό και τη διάγνωση του διαβήτη, την φυσική άσκηση και το βάρος του διαβητικού, το σχεδιασμό γευμάτων για διαβητικούς, την μέτρηση υδατανθράκων χρησιμοποιώντας διαδικτυακά προγράμματα και λίστες υποκατάστασης υδατανθράκων, βασικές πληροφορίες σχετικά με το γλυκαιμικό δείκτη και το γλυκαιμικό φορτίο κάθε τροφής, τον ρόλο των φυτικών ινών στον έλεγχο της γλυκόζης αίματος του διαβητικού, τα κυριότερα γλυκαντικά υποκατάστατα και τους μύθους, τις αλήθειες και τους περιορισμούς γύρω από την χρήση τους και την διατροφή στον διαβήτη κύησης. Επίσης, αφιερώθηκε μια εβδομάδα πάνω σε  θέματα που αφορούν παράλληλα πολλούς διαβητικούς: το μεταβολικό σύνδρομο, την παχυσαρκία, την παιδική παχυσαρκία, τις διατροφικές διαταραχές (νευρική ανορεξία, βουλιμία, υπερφαγία), το ρόλο της ζάχαρης στην εμφάνιση παχυσαρκίας, διαβήτη και καρκίνου και την βαριατρική (χειρουργική) απώλεια βάρους στη νοσογόνο παχυσαρκία.
Εξαιρετικά χρήσιμα είναι 10 σημεία που μας αφορούν για την καλύτερη ρύθμιση του διαβήτη μας:
  1. Οι υδατάνθρακες είναι η αμυλούχα τροφή (πατάτες, ρύζι, ζυμαρικά, δημητριακά, λαχανικά που περιέχουν άμυλο, γλυκά ) που μετριέται σε γραμμάρια και προσδιορίζει την δόση της ινσουλίνης ταχείας δράσης που γίνεται πριν από κάθε γεύμα. 15 γραμμάρια υδατανθράκων που καταναλώθηκαν χρειάζονται 1 μονάδα ινσουλίνης για να μεταβολιστούν σε γλυκόζη.
  2. Οι φυτικές ίνες που περιέχονται σε τροφές όπως τα φρούτα, τα λαχανικά, δημητριακά και ψωμί ολικής άλεσης, τους ξηρούς καρπούς και τα όσπρια, πρέπει να αποτελούν καθημερινή προσθήκη  στη διατροφή του διαβητικού, γιατί βοηθάνε στην ομαλή διακύμανση της γλυκόζης στο αίμα. Οι φυτικές ίνες, που χωρίζονται σε υδατοδιαλυτές και αδιάλυτες, σχηματίζουν μια μάζα που μοιάζει με ζελέ (διαλυτές) και σε συνδυασμό με τις ινώδεις (αδιάλυτες)  φυτικές ίνες, επιμηκύνουν το χρόνο απορρόφησης των υδατανθράκων και σχηματίζουν το περιεχόμενο του εντέρου, συμπαρασύροντας βλαπτικά λιπαρά, ώστε να μην αποθηκεύονται πια ως λιπώδης ιστός. Με αυτούς τους 3 τρόπους συμβάλλει στην καλή πέψη,  στον αργό και σταθερό μεταβολισμό των υδατανθράκων και στον αποτελεσματικό μεταβολισμό των λιπαρών. Σε διαιτολόγιο 2000 θερμίδων, η κατανάλωση φυτικών ινών δεν πρέπει να ξεπερνά τα 28 γραμμάρια και να συνοδεύεται πάντα από άφθονο νερό, γιατί αλλιώς η υπερβολή προκαλεί γαστρεντερικές διαταραχές.
  3. Η κατανάλωση συμπληρωμάτων διατροφής δεν ενθαρρύνεται γιατί δεν έχει διαπιστωθεί προστατευτική ή ευεργετική δράση σε σχέση με το διαβήτη. Ιδιαίτερα  τα αντιοξειδωτικά (βιταμίνες C, E , B-carotene) σε υψηλές δόσεις θα πρέπει να αποφεύγονται, και να προτιμώνται οι φυσικές τροφές (φρούτα, λαχανικά), που περιέχουν ιχνοστοιχεία σε φυσιολογικές δόσεις, μαζί με βιταμίνες και φυτικές ίνες.
  4. Τα κορεσμένα λιπαρά περιέχουν πολλές θερμίδες είναι ανθυγιεινά και πρέπει να καταναλώνονται μόνο 16 γραμμάρια την ημέρα. Τα τρανς λιπαρά  προκαλούν αύξηση της χοληστερίνης και των παραγόντων κινδύνου για καρδιακή νόσο (αθηρωμάτωση, θρόμβωση, παχυσαρκία, υπέρταση) και δεν πρέπει να είναι μέρος της καθημερινής διατροφής του διαβητικού.
  5. Χυμός vs Φρούτο. Είναι προτιμότερο για έναν διαβητικό να μην καταναλώνει χυμούς φρούτων αλλά τα ίδια τα φυσικά φρούτα. Ένας χυμός περιέχει πολλά φρούτα, όποτε είναι συμπυκνωμένη ενέργεια, που απαιτεί πολλές μονάδες ινσουλίνης. Οι χυμοί πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο στις υπογλυκαιμίες για γρήγορη άνοδο του σακχάρου.
  6. Η ζάχαρη και τα ενεργειακά ροφήματα είναι πλούσια σε μια μορφή σακχάρου που δεν μεταβολίζεται με την βοήθεια της ινσουλίνης. Όλες οι μορφές απλών υδατανθράκων παρέχουν άφθονη ενέργεια, που όταν δεν καταναλώνεται, αποθηκεύεται σε λίπος. Το λίπος οδηγεί σε παχυσαρκία, κίνδυνο για λιπώδη διήθηση του ήπατος και προβλήματα στην καρδιά και τα αγγεία. Γι’ αυτό δεν είναι κατάλληλη τροφή για διαβητικούς.
  7. Ένα άτομο με διαβήτη που αρρωσταίνει από μια ίωση, μια λοίμωξη ή φλεγμονή, εκκρίνει ορμόνες του στρες που ανεβάζουν το σάκχαρο. Δεν πρέπει να κάνει την καθημερινή του άσκηση. Πρέπει να μην σταματήσει να τρώει, έστω κι ελάχιστη ποσότητα υδατανθράκων. Επιβάλλεται να κάνει την ανάλογη ινσουλίνη. Επιβάλλεται να κάνει περισσότερες και πιο συχνές μετρήσεις. Επιβάλλεται να πίνει πολλά υγρά (σχεδόν 12 ποτήρια) γιατί κινδυνεύει από αφυδάτωση.  
  8. Το αλκοόλ δε απαγορεύεται αλλά υπάρχει περιορισμός σε 1 ποτό/ημέρα για τις γυναίκες και 2 ποτά/ ημέρα για τους άντρες. Η κατανάλωση αλκοόλ επάγει την απορρόφηση άλλων ιχνοστοιχείων, συστατικών που μπορεί να λείψουν από την διατροφή μας, ενώ η μπύρα πρέπει να αποφεύγεται γιατί προκαλεί απότομες υπογλυκαιμίες και υπεργλυκαιμίες στους διαβητικούς.
  9. Σε μια υπογλυκαιμία (γλυκόζη αίματος: κάτω από 70mg γλυκόζης ανά dl) ακολουθούμε ως διατροφική οδηγία τον εμπειρικό κανόνα του 15. Μετά την στιγμιαία εξέταση με τον μετρητή, τρώμε 15 γραμμάρια υδατανθράκων (αντιστοιχούν σε μισό ποτήρι χυμό, μόνο), περιμένουμε 15 λεπτά και επαναλαμβάνουμε την μέτρηση. Αν συνεχίζει η γλυκόζη αίματος να είναι κάτω από 70 mg γλυκόζης, παίρνουμε ξανά 15 γραμμάρια υδατανθράκων και περιμένουμε άλλα 15 λεπτά. Με αυτό τον τρόπο αποφεύγουμε να φτάσει η γλυκόζη αίματος σε υπεργλυκαιμία (πάνω από 200mg), με συμπτώματα: δίψα, κόπωση επιθετικότητα, θολότητα στην όραση και ανεξέλεγκτη όρεξη. Έτσι επιτυγχάνεται καλύτερη ρύθμιση και όχι έντονες διακυμάνσεις γλυκόζη αίματος κατά την διάρκεια της ημέρας.
  10. Κάθε μόριο ζάχαρης αποτελείται από τρία μόρια (γλυκόζη, γαλακτόζη, φρουκτόζη). Η γαλακτόζη μεταβολίζεται αμέσως μετά την κατανάλωση της σε γλυκόζη και η γλυκόζη αποθηκεύεται ως γλυκογόνο, στα ηπατικά λιποκύτταρα,  είναι μια άμεσα διαθέσιμη πηγή ενέργειας, που μεταβολίζεται από την ινσουλίνη. Η ινσουλίνη έχει δύο δράσεις. Πρώτον: οδηγεί ενέργεια στα λιποκύτταρα, αυξάνοντας την ποσότητα της ενέργειας που αποθηκεύεται, δηλαδή την παχυσαρκία. Δεύτερον: μπλοκάρει το ερέθισμα-μήνυμα (λεπτίνη) στον εγκέφαλο που οδηγεί σε κορεσμό και επιβεβαιώνει την πληρότητα ενέργειας. Όμως η φρουκτόζη δεν μεταβολίζεται από την ινσουλίνη και όταν οι αποθήκες του γλυκογόνου στο ήπαρ είναι πλήρεις δεν μεταβολίζεται καθόλου, τείνει να αποθηκεύεται ως λίπος στα ηπατικά κύτταρα, προκαλώντας πρώτα αντίσταση στην ινσουλίνη και τελικά παχυσαρκία, υπερλιπιδαιμία, καρδιαγγειακά προβλήματα, υπέρταση, διαβήτη, άνοια και καρκίνο..

(Τα σημεία περιέχονται στις διαλέξεις της καθηγήτριας Katie Ferraro, στα πλαίσια του μαθήματος Nutrition for Health Promotion and Disease Prevention, MOOC offered by the University of California and Coursera. All rights reserved by the above mentioned.)  

The influence of social context on the diagnosis of mental health problems in Greece- Η επίδραση του κοινωνικού πλαισίου στη διάγνωση ψυχολογικών προβλημάτων στην Ελλάδα


As a chronic patient, living in a  poverty-striken country that has recently been hit by a financial and moral crisis, I became interested on the effects  those tragic and harsh social changes can have in the emotional status of citizens, who have to live through it. I found out that suicides were on the rise, along with feelings of helplessness, a strong deep-rooted sense of injustice and a lot of anger. The result of our current predicament is too many referals for depression and a subsequent rise in the use of prescribed anti-depressants.
I understand that depression is a mood disorder that manifests with a lack of interest about life (anhedonia), feeling of constant fatigue, thoughts of worthlessness, withdrawal of social interactions and insomnia. I wondered if a whole nation that lives through difficult times could be experiencing depression and how it should be able to find a proper solution. 
I totally agree with the notion that living in a certain social environment can effect oneself's mental health. According to the recent theory of neuroplasticity, the brain can change in positive, as well as negative ways, while being under chronic stress, which, in fact, along with depression and illness can suppress neurogenesis. So the next question in mind would be: can social determinants affect the mental status of a whole population and have a deep impact in their lives? I believe they can, and in a way that is irreversible.
A few key social determinants are high unemployment rates, poverty and the tearing of social fabric. Moral teachings, ideology, values had been challenged repeatedly and felt short in helping people coping with reality. More than a million of jobless people are unable to pay their loans and are in danger of becoming homeless too, can't pay their bills, can't feed their children. They experience anxiety and  stress about the future. They feel helpless, abandoned and alone and I believe those feelings are perfect grounds for depression to grow. Sadly, they are confident that there is no hope to be found (hopelelessness), as more taxes are added every day and the country will be in debt for generations to come.Moreover there is an unstable political scene that evolves the emergence of a racists neonazi party that uses violence as a means to change society (fear). As solutions are not to be found by politicians, the European Council and the IMF are making every decisions that affects us as citizens, as if they are an elected goverment (oppression). Every stress factor that has been implemented is so strange to our mentality and our psyche, that we feel that is life-altering, without us having any real, positive control in our lives. In my opinion, people can't even get proper care and treatment, because of the huge lack of resources resulted in the closing of mental health facilites and hospitals. I strongly believe that the situation seems to be turning into a big social experiment, to test the resilience of the population of a whole country.

Ως χρόνιος ασθενής, που ζει σε μια χώρα που έχει χτυπηθεί από την φτώχεια και έχει επηρεαστεί από την οικονομική  και ηθική κρίση, ενδιαφέρθηκα για τα αποτελέσματα που αυτές οι τραγικές και σκληρές κοινωνικές αλλαγές μπορεί να έχουν στην συναισθηματική κατάσταση των πολιτών που πρέπει να επιβιώσουν μέσα από τις αλλαγές. Ανακάλυψα ότι ο αριθμός των αυτοκτονιών αυξήθηκε, όπως επίσης και τα αισθηματα του "αβοήθητου", μιας έντονης, βαθιά ριζωμένης αίσθησης αδικίας και πολύ θυμού. Το αποτέλεσμα της σημερινής κατάστασης είναι πολύ περισσότερες παραπομπές για κατάθλιψη (σε ψυχολόγους και ψυχιατρικές δομές) και μια συνεπακόλουθη αύξηση στη χρήση συνταγογραφόμενων αντικαταθλιπτικών φαρμάκων.
Αντιλαμβάνομαι ότι η κατάθλιψη αποτελεί μια διαταραχή της διάθεσης που έχει ως συμπτώματα την έλλειψη ενδιαφέροντος για τη ζωή (ανηδονία), μια αίσθηση συνεχούς κόπωσης, σκέψεις απαξίωσης, αποκλεισμό από κοινωνικές συναναστροφές και αυπνία. Αναρωτιέμαι, λοιπόν, αν ένα ολόκληρο έθνος που περνάει δύσκολες στιγμές, θα μπορούσε να έχει την εμπειρία της κατάθλιψης και αν είναι ικανό να βρει την κατάλληλη λύση.
Συμφωνώ απόλυτα με την αντίληψη ότι "ζώντας σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό περιβάλλον μπορεί να επηρεάσει την ψυχική υγεία κάποιου ατόμου". Σύμφωνα με την πρόσφατη θεωρία της νευροπλαστικότητας (neuroplasticity), ο εγκέφαλος μπορεί να αλλάξει τόσο με θετικούς όσο και με αρνητικούς τρόπους, ενόσω ζει σε συνθήκες  χρόνιου στρες, το οποίο, στην πραγματικότητα, μαζί με την κατάθλιψη και την ασθένεια μπορεί να επάγει την δημιουργία νέων νευρωνικών (εγκεφαλικών) κυττάρων (neurogenesis).
Έτσι η επόμενη ερώτηση που έρχεται στο μυαλό είναι: μπορούν οι κοινωνικοί παράγοντες να επηρεάσουν την κατάσταση της ψυχικής υγείας ενός ολόκληρου πληθυσμού και να έχουν μια βαθιά επίδραση στις ζωές τους; Πιστεύω ότι μπορούν  και κατά κάποιον τρόπο αυτό το γεγονός είναι μη- αναστρέψιμο.
Μερικοί από τους σημαντικότερους κοινωνικούς παράγοντες είναι τα υψηλά ποσοστά ανεργίας, η ανέχεια και η αποδόμηση του κοινωνικού ιστού. Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνεργοι άνθρωποι δεν μπορούν να πληρώσουν τα δάνεια τους και βρίσκονται σε κίνδυνο να μείνουν επίσης χωρίς στέγη, δεν μπορούν να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους, δεν μπορούν να εξασφαλίσουν τροφή για τα παιδιά τους. Ζουν την εμπειρία του άγχους και της αγωνίας για το μέλλον. Νιώθουν αβοήθητοι, εγκαταλελειμένοι και μόνοι, οπότε πιστεύω ότι αυτά τα συναισθήματα αποτελούν το τέλειο έδαφος για να αναπτυχθεί η κατάθλιψη. Δυστυχώς, έχουν πειστεί ότι δεν υπάρχει καμία ελπίδα (απελπισία) ενώ περισσότεροι φόροι προστίθενται κάθε μέρα και η χώρα θα είναι χρεωμένη για πολλές γενεές ακόμα. 
Επίσης υπάρχει ένα ασταθές πολιτικό σκηνικό που ευνοεί την άνθιση του ρατσιστικού νεοναζιστικού κόμματος, που προωθεί την χρήση βίας ως τρόπο αλλαγής  της κοινωνίας (φόβος). Επειδή λύσεις δεν μπορούν να δοθούν από τους πολιτικούς μας, το Ευρωπαικό Συμβούλιο και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο έχουν αναλάβει να παίρνουν κάθε απόφαση που αφορά εμάς τους πολίτες, σαν να είναι εκλεγμένη κυβέρνηση (καταπίεση). Κάθε παράγοντας στρες που μας έχει επιβληθεί είναι τόσο ξένος στην ψυχοσύνθεση και την ψυχή μας, που νιώθουμε ότι μας αλλάζει την καθημερινότητα, στερώντας μας οποιονδηποτε πραγματικό, θετικό έλεγχο στη ζωή μας.  Κατά την γνώμη μου, οι άνθρωποι δεν έχουν ούτε καν κανονική πρόσβαση σε φροντίδα και θεραπεία, λόγω ελλείψεων και οικονομικών προβλημάτων, που έχουν ως αποτέλεσμα την συρρίκνωση και το κλείσιμο ψυχιατρικών δομών και νοσοκομείων. Είναι ισχυρή πεποίθησή μου ότι η όλη κατάσταση έχει λάβει την μορφή ενός κοινωνικού πειράματος που στόχο έχει να εξετάσει την αντοχή του συνόλου του πληθυσμού ενός έθνους.